azan13:The Great Gap ช่วงเวลาที่ว่างเปล่า

ประวัติศาสตร์ของวิชาเศรษฐศาสตร์เริ่มขึ้นเมื่อไหร่? เป็นคำถามนักเศรษฐศาสตร์พยายามตั้งคำถามและต่างก็นำเสนอคำตอบกันหลากหลาย แต่ตามที่ได้ “ถูกทำให้เข้าใจ” ดูเหมือนว่าวิชาเศรษฐศาสตร์จะเริ่มต้นจากหนังสือ The Wealth of Nation ของชายที่ภายหลังถูกขนานนามว่าเป็นบิดาของวิชาเศรษฐศาสตร์ อดัม สมิธ คำถามอีกหลายๆ ข้อก็เริ่มผุดมา แล้วก่อนหน้านั้นใครเล่าอธิบายเศรษฐศาสตร์? วิชาเศรษฐศาสตร์มีที่มาจากที่ไหน จากปรัชญากรีกที่ย้อนหลังไปมากกว่าพันปีเลยหรือ?

งานเขียนทางวิชาการส่วนใหญ่ (ซึ่งแน่นอนว่าของตะวันตก) ไม่ค่อยจะให้ความสำคัญกับเรื่องว่า วิชาเศรษฐศาสตร์มันมีที่มาจากที่ไหน มีสมมติฐานที่ตรงกับความเป็นจริงมากน้อยเพียงไร แต่จะสนใจเพียงแค่ว่าตอนนี้ทฤษฎีเหล่านั้นมันใช้อธิบายปรากฏการณ์ต่างๆ ได้ดีอย่างไรเท่านั้น คือจะไม่ให้ความสำคัญถึงที่มา แต่จะสนใจเพียงว่ามันใช้อย่างไร

มีวิทยานิพนธ์ของ Joseph Schumpeter (1883-1950) นักเศรษฐศาสตร์ชื่อดัง ได้พูดถึงประวัติศาสตร์ที่มาและการพัฒนาของสาขาวิชาเศรษฐศาสตร์ในวิทยานิพนธ์เล่มนั้น และพบว่ามีช่วงหนึ่งของประวัติศาสตร์ได้ขาดหายไป เขาใช้คำว่า Great Gap อธิบายช่องว่างทางประวัติศาสตร์ของวิชาเศรษฐศาสตร์ที่ว่าไว้ดังนี้ “การวิเคราะห์ทางเศรษฐศาสตร์เริ่มต้นจากอารยธรรมกรีก และถูกก่อร่างอีกครั้งในยุคสมัยของนักวิชาการละติน คือ St Thomas Aquinas (1225-1274) หลายศตวรรษที่ว่างเปล่าระหว่างทั้งสองนั้นคือ the Great Gap” ตัว Schumpeter ก็ไม่ได้อธิบายให้ชัดเจนว่า มันเป็นไปได้อย่างไรที่ช่วงเปลี่ยนผ่านระหว่างปรัชญากรีกมาถึงยุคของ Aquinas มันจะไม่มีอะไรคั่นกลางอยู่เลย เป็นไปได้อย่างไรที่การพัฒนาจะกระโดดข้ามผู้คน สังคมและวิชาการในช่วงเวลากว่าพันปีนั้นมาได้โดยไม่มีการกล่าวถึงเลย

S.M. Ghazanfar ได้หยิบยกเอาเจ้า the Great Gap ของ Schumpeter มาวิเคราะห์ต่อใน “History of Economic Thought: The Schumpeterian “Great Gap”, the “lost” Arab-Islamic legacy and the literature gap” Ghazanfar ได้ขยายความต่อไปว่า the Great Gap ของ Schumpeter นั้นน่าจะหมายถึง Literature gap (ช่องว่างทางวิชาการ) ซึ่งเป็นช่องว่างที่ชาติตะวันตกรี่ตามองประวัติศาสตร์ เนื่องจากว่าในช่วงเวลาที่ว่า ยุโรป ตกอยู่ในยุคที่เราเรียกกันชินปาก ได้ยินกันคุ้นหูว่า “ยุคมืด” จึงไม่แปลกที่นักวิชาการบางคนพยายามจะไม่พูดถึงช่วงเวลาอันตกต่ำของวิชาการในยุคสมันนั้น แต่ที่สำคัญก็คือการละทิ้งความสำคัญของนักวิชาการอีกกลุ่มที่มีบทบาทและความสำคัญอย่างมากในการพัฒนาองค์ความรู้ทางด้านวิชาการในหลายๆ แขนงรวมถึงเศรษฐศาสตร์ด้วย ผ่านในช่วงเวลาที่ว่างเปล่านั้น เหล่านักวิชาการที่ถูกลืมก็คือ Arab-Islamic Scholastics นักวิชาการอาหรับมุสลิม

แม้ว่า Schumpeter จะปฏิเสธอิทธิพลของนักวิชาการอาหรับมุสลิมที่มีต่อการพัฒนาแขนงวิชาเศรษฐศาสตร์ในแง่ใดก็ตาม แต่หากเราลองพุ่งประเด็นไปที่ประวัติศาสตร์ปรัชญาของเศรษฐศาสตร์ตะวันตกแล้วจะพบว่าบทบาทของข้อเขียนมากมายของนักวิชาการอาหรับมุสลิมได้มีอิทธิพลอย่างมากต่อความคิดของนักวิชาการในยุคนั้น และข้อสำคัญอีกข้อก็คืองานชิ้นนี้ของ Schumpeter บอกคนทั้งโลกให้เห็น “ช่องว่าง” ของประวัติศาสตร์วิชาเศรษฐศาสตร์ที่จู่ๆ ก็ข้ามผ่านเวลามาอย่างน่าประหลาด ชวนให้ผู้คนฉงนสงสัยไม่น้อย

ความพยายามที่จะขยายความแนวคิดเศรษฐศาสตร์ของ Aquinas อย่างที่ Schumpeter ทำ มีแต่จะเจอทางตัน หากปราศจากการให้ความสำคัญของความรู้ทางเศรษฐศาสตร์ของนักวิชาการอาหรับมุสลิม อาทิ อัลฟารอบี (Alfarabus d. 950) อิบนุ ซินา (Avicenna, 980-1033) อัลฆอซาลี (Algazel, 1058-111) และ อิบนุ รุชด์ (Averroes, 1126-1198)

อย่างไรก็ตาม มีนักวิชาการคนอื่นๆ จำนวนมาก ที่ไม่ได้ยอมรับเจ้า Great Gap ของ Schumpeter พวกเขายืดอกยอมรับว่า

“ไม่มีทางที่ยุโรปจะสร้างคุณค่าทางวิชาการขึ้นมาได้ โดยปราศจากอิทธิพลของอิสลาม” (Butler, 63)

“ในศตวรรษที่ 12 และ 13 สิ่งที่มีอิทธิพลต่อยุโรปในเวลานั้นคือ งานเขียนด้านปรัชญาที่มาจากโลกอาหรับ ซึ่งมีอิทธิพลอย่างสูงต่อนักคิดของยุโรปไม่ด้อยไปกว่าปรัชญาของอริสโตเติลเลย อิทธิพลที่ว่านอกจากจะกว้างขวางและลึกซึ้งแล้ว ยังส่งผลต่อเนื่องและสร้างความประหลาดใจอย่างมาก” (Rescher, 156-157)

หากเราศึกษางานของบรรดานักวิชาการมุสลิมในยุคเดียวกับ Aquinas อย่าง อิบนุ ตัยมิยะฮฺ, อิบนุ กอยยิม, อิบนุ คอลดูน จะเห็นได้เลยว่ามุมมองของนักวิชาการเหล่านี้ในแขนงวิชาเศรษฐศาสตร์มีความทันสมัยและลึกซึ้งในหลายๆ ประเด็น รวมทั้งประเด็นปัญหาของเศรษฐกิจในปัจจุบันนี้ที่พบได้ในความคิดของนักวิชาการมุสลิมยุคนั้น สร้างความน่าทึ่งให้กับผู้ที่ศึกษามันอย่างมาก

จะให้ได้ว่า the Great Gap ที่ว่าไม่ได้เป็นช่วงเวลาที่ว่างเปล่าเลย แต่กลับเป็นช่วงเวลาที่อุดมไปด้วยองค์ความรู้อันทรงคุณค่ามากมาย ทรงพลังแค่ไหนนะเหรอ คำตอบเห็นอยู่ในหน้าประวัติศาสตร์ การผงาดขึ้นมาของยุโรปหลังจากยุคมืดจนถึงทุกวันนี้ เป็นข้อสรุปได้ดีถึงพลังขององค์ความรู้จากเหล่านักวิชาการอาหรับ-มุสลิม ที่ถูกเปลี่ยนมือไปยังฝั่งยุโรป

วิชาเศรษฐศาสตร์ก็ไม่ได้พัฒนามาอย่างไร้ราก เรื่องในวงเล็บที่ซ่อนอยู่ในประวัติศาสตร์วิชาเศรษฐศาสตร์นี้ อาจช่วยให้หลายๆ คนตาสว่างได้ว่า เบื้องหลังของวิชาการที่เราร่ำเรียนกันอยู่นี้ มีอณูความคิดของนักวิชาการมุสลิมเร้นอยู่ระหว่างบรรทัด เรื่องกฎ Demand และ Supply นั่นก็หนึ่งหล่ะที่ปรากฏในงานของนักวิชาการมุสลิม อย่าง อิบนุ ตัยมิยะฮฺ และ อิบนุ คอลดูน มาก่อนแล้ว

ตีพิมพ์ในคอลัมน์ อะซานในวงเล็บ หนังสือพิมพ์อะซาน ฉบับที่ 13

—————–

ขอหลบหายไปสอบสักสองสามสัปดาห์นะครับ สัญญาจริงๆ ว่าจะเขียนเรื่องที่คั่งค้างไว้ ทั้งเรื่องการทำหนังสือ เรื่องประเด็นต่างๆ อ้อ มีข่าวดีครับ หนังสือเล่มใหม่ใกล้เสร็จแล้ว